Anne Sütü
Gebelik ve laktasyon biyolojik olarak birbirinin devamıdır. Gebelik süresince besin maddeleri, enfeksiyonlara karşı koruyucu ve büyümeyi düzenleyen faktörler plasenta yoluyla fetusa geçerken, doğumdan sonra plasentanın bu fonksiyonları emzirme yolu ile sürdürülmektedir. Hayatın ilk birkaç yılı, yarının büyüğünün sağlıklı gelişmesinin temellerinin atıldığı son derece önemli bir dönemdir. Bu kritik dönemde biyolojik ihtiyaçlar yanında psikososyal gereksinimleride en sağlıklı biçimde karşılanmalıdır. Tüm bunları karşılamada ilk 4-6 ay emzirme tek başına yeterlidir, bundan sonra ayına uygun ek gıdaların ilavesi ile anne sütünün verilebildiği sürece sürdürülmesi ile yaşama sağlıklı bir başlangıç sağlanır.
Anne sütü ile beslemenin üstünlükleri ;
- Bileşimi süt çocuğunun yaşına, fizyolojik özelliklerine göre değişen en uygun besleyicidir.
- Biyolojik fonksiyonları ve organ ve sistemlerin büyümesini düzenleyen faktörler içerir.
- Enfeksiyonlardan koruyucu faktörler içerir.
- Allerjen değildir.
- Her koşulda verilebilir, ısıtma, hazırlama, yabancı maddelerle bulaşma vb sorunları yoktur.
- Emzirirken anne-çocuk arasındaki sıcak temas her ikisininde ruhsal sağlığı için olumlu ve önemli bir faktördür.
- Anne sütü ile beslenme nekrotizan enterokolit, çölyaki hastalığı, tip I diyabet, orta kulak iltihabı, diş çürükleri, atopik hastalıklar-allerjiler, malnutrisyon, obezite, damar sertliği ve bazı kanser türlerinin önlenmesinde önemli bir faktördür.
- Emzirme annede meme kanseri görülme riskini azaltır.
- Lohusalık döneminde annenin çok daha kısa sürede toparlanmasına katkıda bulunur ve rahimin daha kısa sürede normale dönmesini sağlar.
- Kontraseptif ( doğum kontrolu ) etkisi vardır.
- Hamilelikte alınan kiloların dengeli ve sağlıklı verilmesine yardımcıdır.
- Bebeğin emmesiyle annede salgılanan hormonların annenin daha kısa sürede dinlenme ve daha huzurlu olmasına katkıları vardır.
- Ekonomik ve pratiktir.
Anne sütünün içeriği
Anne sütünün bileşimi:
- İncelemenin yapıldığı andaki laktasyon dönemine,
- İncelenen numunenin emzirmenin başında yada sonuna doğru alınmış olmasına,
- Gün içinde alınmış olduğu zaman dilimine ve
- Bebeğin miadında doğması, erken doğum veya rahimiçi beslenme yetersizliği bulunmasına göre değişim gösterir.
Anne sütünün ilk 4-5 gün kolostrum (ağız sütü), 10.cu güne kadar geçici süt ve daha sonra olgun süt olması da tesadüf olmayıp içerikleri itabariyle bebeğin ihtiyaçlarına en iyi cevap veren ve koruyuculuk yönünden de yeri doldurulamaz bir özelliktir. Bunlardan da anlaşılacağı gibi her annenin sütü; kendi yavrusuna özel ve bebeğinin o anki durumuna, ihtiyaçlarına ve henüz daha pek çoğunu anlayamadığımız çeşitli faktörlere bağlı olarak içeriği ayarlanan biyolojik bir harikadır. Hiçbir anne sütünün kendi yavrusuna yaramaması sözkonusu olmadığı gibi, yarayıp yaramadığının tespiti için dünyanın hiçbir ülkesinde anne sütünün tahlili yapılmamaktadır. Her memelinin sütü yukarda özetlendiği gibi kendi yavrusu için salgılanmakta ve onun ihtiyaçlarına özeldir.
Proteinler :
Anne sütünün içerdiği proteinin tamamı besin sınıfında olmayıp bir kısmı koruyucu ve gelişmeyi sağlayıcı maddelerden oluşmaktadır. Bu immünolojik ve fonksiyonel proteinlerin miktarı ve oranı kolostrumda en yüksektir daha sonra giderek azalır ve olgun sütte toplam protein içeriğinin yaklaşık % 30 dur. Geri kalan miktarı, kalitesi ve biyolojik değeri çok yüksek olduğu için bebeğin besin ihtiyacını karşılamaya yeterlidir
Yağlar, esansiyel yağ asitleri :
Yağlar yeni doğan bir bebeğin enerji ihtiyacının % 40-50' sini karşılar. Anne sütündeki yağların ve esansiyel yağ asitlerinin bileşimi ve oranlarıda bebek için en uygun düzeylerdedir ( esansiyel yağ asitleri ve amino asitler insan vücudunda sentezlenemezler mutlaka dışardan alınmalıdır ve yaşam için elzemdirler ). Yağların enerji verme dışında; beyin gelişimi için gerekli yağ asitlerini sağlama, hücre zarlarının ve sinir kılıflarının yapısında yer alma, gözdeki retina fonksiyonlarının gelişmesi, hücre farklılaşmalarının normal sürdürülmesi ve yağda eriyen vitaminlerin vücuda alınması gibi hayati rolleri vardır. Sütün içerdiği yağ miktarı, insandan insana, laktasyonun zamanına, gün içinde salgılandığı saate ve emzirmenin başı ile sonuna göre değişkenlik gösterir. Emzirmenin başındaki süt yağdan fakir, laktozdan zengin ve suludur. Emzirmenin sonlarına doğru yağ içeriği, 3 katına protein içeriği ise 1,3 katına artarak koyulaşır ve çocukta doygunluk hissi yaratarak emmeyi bırakmasını sağlar. Anne sütünün yağının sindirim ve emilimi inek sütüne oranla çok daha kolaydır. Anne sütü yağ globüllerinin çapının küçük oluşu, içerdiği yağ asitlerinin bileşimi ( çoğunluğu doymamış yağ asitleridir, inek sütünde ise doymuş yağ asitleri hakimdir ), yağ sindirimine yardımcı lipaz enzimi bulunması diğer süt ve mamalara göre en önemli farklılıklardır.
Karbonhidratlar :
Anne sütündeki hakim karbonhidrat laktozdur. Yavaş ve kolay sindirildiğinden kan şakerini bebeğin fizyolojisine uygun olarak regüle eder. Anne sütünün laktoz içeriği anne beslenmesinden bağımsızdır. Laktoz kalsiyum ve diğer minerallerin emiliminde de rol alır, ayrıca bileşiminde bulunan galaktozun yağlarla bileşikleri beyin dokusu gelişimi için çok önemlidir. Laktoz "laktobasillus bifidus" adlı bakterilerin üremesine ve barsak florasının büyük ölçüde bu bakteri tarafından oluşturulmasına neden olur. Bu bakteri insan sağlığında en yararlı normal barsak flora üyesidir. Ayrıca laktozun barsak bakterileri tarafından laktik aside çevrilmesi ile istenmeyen, zararlı mikroorganizmaların üremesi de engellenmiş olur. Anne sütünde az miktarda bulunan oligosakkaritler, glikoproteinler ve glikopeptitler gibi kompleks karbonhidratlar; yararlı barsak florasının sürdürülmesi ve bebeğin enfeksiyonlara karşı korunmasında önemli rollere sahiptir.
Mineraller ve eser elementler:
Anne sütünün mineral içeriği, anne beslenmesi ile büyük bir değişim göstermez. Annenin mineral depoları kullanılarak bu regülasyon bebeğin lehine olarak sağlanır. Anne sütündeki demir ve kalsiyum konsantrasyonları düşüktür. Ancak biyoyaralılıkları çok olup anne sütündeki demirin %55'i emilirken inek sütü ve ticari mamalarda bu oran %38 dir. Demir için bu oranlar anne sütünde %50, inek sütü ve diğer gıdalarda ise ancak %5-10 civarındadır. Demir depoları yetersiz annelerin sütlerindeki demir miktarının daha yüksek olduğu tespit edilmiş olup, bu bulgu anne sütünün bebeğin lehine bire bir özel olarak salgılandığının en önemli göstergesidir. Çinko, bakır, magnezyum, fosfor, selenyum, sodyum, potasyum, klor vb diğer mineral ve eser elementler açısındanda durum aynıdır.
Vitaminler :
Beslenmesi yeterli ve dengeli olan annelerin sütünde yağda ve suda eriyen vitaminler yeterli miktarlarda bulunmaktadır. Kolostrumdaki K vitamini seviyesinin düşük olmasının bebek için problem olmayacağı bilinmesine rağmen her yenidoğana doğumda 1 mg K vitaminin yapılması önerilmektedir. Ülkemizde kış aylarında doğum yapan ve kapalı giyinen annelerin sütlerinde D vitamini yetersiz bulunmuş olup bebeklere 1 yaşına kadar günde 400-800 IU D vitamini verilmelidir.
Enzimler :
Enzimler besinlerin sindirilmesi ve emilmesi, mikropların ve parazitlerin engellenmesi için çok önemli ve ortamda bulunması şart olan maddelerdir. Bugünkü bilgilerimizle anne sütünde 20 den fazla aktif enzim tespit edilmiştir. Bunların en etkili çalışması için anne sütünün su dahi vermeksizin tek başına verilmiş olması çok önemlidir.
Büyümeyi düzenleyen faktörler :
Anne sütünde başta sindirim ve solunum ve sinir sistemi olmak üzere çok sayıda organ sisteminin büyüme ve gelişmesini, biyolojik fonksiyonları düzenleyen büyüme faktörleri vardır. Bu faktörler anne sütü içeriğindeki maddelerin en uygun şekilde kullanılmasını sağlamaktadır. Değişik canlıların sütlerindeki büyüme faktörlerinin tip ve miktarlarında büyük farklılıklar vardır ve kendi yavrularına özeldir. Büyüme faktörlerin bir kısmı hazır mamalara anne sütü örnek alınarak eklenmiştir fakat bunlarında biyoyararlılığının anne sütündeki benzerine eşdeğer olup olmadığı tartışmalıdır.
Hormonlar :
Pratik olarak yapılan araştırmalarla anne hormonlarının pek çoğu anne sütünde gösterilmiştir. Bu hormonların düzzeyleri emzirme dönemlerine göre farklılıklar göstermektedir. Fakat bugünkü bilgilerimizle bunların rollerini ve ne işe yaradıklarını henüz anlayabilmiştir. Bilgi düzeyimiz arttıkça bunların rollerinin bulunmasıyla anne sütünün ne kadar özel ve üstün bir biyolojik harika olduğu daha iyi anlaşılacaktır.
Anne sütünün bu özelliği; içerdiği direkt etkili mikrop öldürücüler, antienflamatuar faktörler, barsak florasına etkileri ve bağışıklık sistemini modüle eden faktörler sayesinde olmaktadır. Anne sütünün enfeksiyondan koruyucu etkisi bağışıklık sisteminin tam gelişmemiş olduğu ilk aylarda özellikle önemlidir, ilerleyen aylarda da enfeksiyonlara daha dirençli olmasına ve sağlıklı bir bebeklik dönemi geçirmesine katkısı çok büyüktür.
Anne sütüyle beslenmenin ileri yaşlara etkileri
Anne sütüyle beslenmenin sağlığa olumlu etkileri sadece verildiği süreye kısıtlı değildir. Anne sütüyle beslenen çocukların yapay beslenenlerle kıyaslandığında ilerki yaşlarda
- Büyümelerinin daha normal olduğu
- IQ ve EQ larının daha yüksek olduğu
- Aşırı şişmanlık, koroner kalp hastalıkları, damar sertliği, hipertansiyon gibi durumların çok daha az görüldüğü
- Çene ve ağız gelişimine ait bozukluklar, diş çürüklerinin daha az görüldüğü
- Emzirme sırasında bebeğin pozisyonunun daha uygun olması yanında diğer antimikrobiyal etkilerle diğer enfeksiyonlarda da olduğu gibi orta kulak iltihabınında daha seyrek olduğu ve oluşursa daha iyi seyrettiği
- Çölyaki hastalığı, ülseratif kolit, atopik hastalıklar, dejeneratif beyin hastalıkları, şeker hastalığı vb gibi bağışıklık sistemi ile ilgisi olduğu düşünülen ( otoimmün ) hastalıkların az rastlandığı
- Bazı kanser türlerine yakalanma risklerinin azaldığı
Bugüne kadar yapılan pek çok çalışma ile gösterilmiştir. Bu etkilerin bir kısmının sebebi aydınlatılmış ve anne sütündeki ilgili faktörleri bulunmuştur. Bilgilerimiz arttıkça bilinmeyenler anlaşılacağı gibi anne sütünün yeni yeni özelliklerinin de keşfedileceği kesindir.
Anne sütü ile beslenmenin ekonomik yönü
Anne sütü sadece en ideal besleyici değil, en ekonomik besleme yoludur. Anne sütü yerine kullanılan hazır mamalar anne sütünün yerini tutamadığı gibi, ülke ve aile ekonomisine getirdiği yük ciddi rakamlara ulaşmaktadır. Bu rakam ülkemizde çoğunluğun aylık gelirinin % 30'u civarındadır. 1995 yılında ülkemiz için yapılan bir hesaplamada yılda doğan 1.5 milyon bebeğin yarısı ithal mamalarla beslendiğinde ülke ekonomisinden gider 15 trilyona ulaşmaktadır ( yaklaşık 320 milyon dolar ). Anne sütü ile beslenmeyen çocuklarda hastalık görülme oranlarının artmasıda hem aile hem de ülke bütçesinden önemli giderlere yol açmaktadır. Endonezya'da emziren annelerin sayısındaki % 25 lik bir azalmanın sonucunda ortaya çıkan sadece ishal tedavisi için 40 milyon dolara ulaşan ek bir harcama getirdiği hesaplanmıştır. Emzirme bir ölçüde aile planlaması için gerekli harcamalardanda tasarruf sağlamaktadır. Bebeğin doğumdan hemen sonra emzirilmesi ve emzirilmeye hiçbir şey vermeksizin devam edilmesi; biberonla besleme için gerekli personel, mama, biberon, biberon emziği, kaşık, bardak, mama mutfağı vb gibi ek giderlerden de tasarrufu sağlayacaktır. Ayrıca rahim küçülmesi için gerekli ilaçlara ihtiyacı da azaltır.
Sonuç olarak 4-6 ay tek başına, daha sonra da ayına uygun ek gıdaların eklenmesi ile 1,5-2 yaşına kadar ANNE SÜTÜ EMZİRİLMESİ' nin üstünlükleri ( bugün bebekler için olduğu kadar, ileride yetişkinlerin sağlığı içinde ) sayılamıyacak kadar çoktur.